Bilindiği gibi Devlet Bahçeli’nin 1 Ekim 2024 TBMM açılış oturumunda DEM Partili milletvekilleriyle el sıkışmasından bugüne, sürecin niteliğine dair temel önemde değerlendirmeler yaptık; risklere, tehdit ve tuzaklara dikkat çektik.
Gelinen aşamada, ortada bir çözüm olmadığı/olmayacağı, amaçlananın tasfiye olduğu daha görünür hale gelmişken, TBMM’de kurulan “Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu” tarafından hazırlanan rapor kamuoyuna sunuldu.
“Terörsüz Türkiye” hedefi çerçevesinde kaleme alındığı görülen raporun anlamı, deyim yerindeyse söylediğinden çok söylemediklerinde gizli. Seksen sayfayı aşan metin boyunca “Kürt sorunu” ifadesinin tek bir kez dahi geçmemesi, bir üslup meselesi değil, siyasal bir tutumdur; bir tercihtir. Bu tercih, Türkiye egemen sınıflarının yüz yıllık yaklaşımının sürekliliğini gösterir. Bu kısaca, sorunu adlandırmamak, temel nedenlerini görünmez kılmak ve meseleyi güvenlik başlığı altında ele almaktır.
Rapor, sorunu bir “terör” meselesi olarak görürken; çözümü örgütsel tasfiye ve silah bırakma koşuluna bağlıyor. Demokratikleşme, eşit yurttaşlık ya da ulusal haklar gibi kavramlar içeriği doldurulmayan, geleceğe ertelenmiş ve “güvenlik teyidine” bağlanmış soyut temenniler olarak kalıyor. Bu haliyle rapor, bir çözüm programı olmaktan çok mevcut devlet aklının güncellenmiş beyanıdır.
Gerçekte ise mesele yalnızca bir kavram tartışması değildir; dolayısıyla da “Kürt sorunu” denilip denilmemesi, salt terminolojik bir tercih değildir; bu, sorunun niteliğine dair bir duruştur. Eğer ortada bir ulusal eşitsizlik sorunu yoksa, çözüm de siyasal ve demokratik bir zeminde aranmaz. O zaman mesele, bastırılacak bir güvenlik problemi haline gelir. Komisyon raporu tam da bu çerçevede kurmaktadır.
Marksist perspektif ve ulusal sorun
Marksist perspektife göre ulusal sorunlar, tarihsel ve sınıfsal bağlamlarından koparılarak anlaşılamaz. Kürt sorunu, Türkiye’de demokratik devrimin tamamlanmamış olmasının, ulusal eşitliğin sağlanmamış olmasının ve burjuva cumhuriyetin kuruluşundaki inkâr politikalarının ürünüdür. Bu nedenle çözüm, güvenlik konseptiyle değil, demokratikleşme perspektifiyle mümkündür. Ancak emperyalist çağda tekelci burjuvazinin tarihsel olarak gericileşmiş karakteri düşünüldüğünde, bu çözümün egemen sınıflar eliyle gerçekleştirilmesi de mümkün değildir.
Meselenin anlaşılması ve doğru tartışılması için, Kürt sorununun mevcut sınıfsal ve siyasal yapı içinde çözümünün neden mümkün olmadığı üzerinde durulmalıdır.
Marksizm ulusal sorunu, tarihsel gelişim sürecinin bir ürünü olarak ele alır. Ulusların oluşumu, kapitalizmin yükselişiyle, pazarın genişlemesiyle ve feodal parçalanmışlığın tasfiyesiyle bağlantılıdır. Burjuvazi tarih sahnesine çıktığında, feodal bağları çözerek merkezi ulus-devletleri kurmuş, hukuki eşitliği ilan etmiş ve “vatandaşlık” kavramını siyasal bir kategori haline getirmiştir. Ancak bu ilerici moment, aynı zamanda çelişkili bir karakter taşır. Çünkü burjuva ulus-devlet, kendi iç bütünlüğünü sağlarken, farklı dil, kültür ve kimlikleri ya asimile etmiş ya da bastırmıştır. Ezilen uluslar sorunu tam da burada ortaya çıkar.
Lenin’in vurguladığı gibi, ezilen ulusun kendi kaderini tayin hakkını savunmak, proletaryanın enternasyonalist programının ayrılmaz bir parçasıdır. Çünkü gerçek sınıf birliği, zorla dayatılmış bir birlik değil, eşitlik temelinde kurulmuş gönüllü bir birlik olabilir. Eşitlik yoksa kardeşlik retorik düzeyde kalır; baskı altında tutulan bir ulustan “ortak kader” yaratmak mümkün değildir.
Türkiye’de Kürt sorunu, cumhuriyetin kuruluşundan itibaren bu eksik burjuva modernleşmesinin ürünü olarak şekillenmiştir. Ulus-devlet inşa edilirken homojen bir kimlik yaratma hedefi, Kürt kimliğinin inkârı ve bastırılması üzerine kurulmuştur. Dil yasakları, zorunlu göçler, köy boşaltmaları, siyasal alanın daraltılması ve sürekli güvenlikçi yaklaşım, sorunun toplumsal ve siyasal karakterini derinleştirmiştir. Bu nedenle Kürt sorunu, bir güvenlik meselesi değil; ulusal eşitsizlik ve demokratik haklar meselesidir.
Yukarıda ortaya koyduğumuz nedenlerle anadilde eğitim hakkı, yerel demokratik özerklik, siyasal temsil özgürlüğü, eşit yurttaşlık gibi talepler söz konusudur. Bunlar sosyalist devrimin değil, tamamlanmamış burjuva demokratik devrimin başlıklarıdır. Yani mesele, üretim araçlarının mülkiyetinden önce, siyasal eşitliğin sağlanmasıdır. Bir ulusun varlığının anayasal güvenceye kavuşması, kültürel haklarının tanınması ve yerel demokrasinin geliştirilmesi, demokratik devrimin alanına girer.
Ne var ki emperyalist çağda burjuvazinin tarihsel rolü değişmiştir. Kapitalizm tekelci aşamaya ulaşmış, sermaye yoğunlaşmış, finans kapital devlet aygıtıyla bütünleşmiştir. Bu aşamada burjuvazi artık ilerici değil, gericidir. Demokratik genişlemeyi değil, siyasal alanın daraltılmasını tercih eder. Ulusal sorunları çözmek yerine, onları yönetilebilir krizler olarak tutar. Çünkü ulusal eşitliğin gerçek anlamda tanınması, merkeziyetçi devlet yapısının gevşemesini, güvenlik aygıtının küçülmesini ve milliyetçi ideolojik hegemonyanın zayıflamasını gerektirir. Bu ise mevcut iktidar blokunun maddi dayanaklarını sarsar.
Komisyon süreci ve raporun sınırları
Komisyon raporu, demokratikleşme başlıklarına atıf yapsa da bütün somut adımların silah bırakma ve devlet birimlerinin teyidine bağlandığı görülmektedir. Raporda bu açıkça şöyle ifade edilmektedir:
“Süreçte en kritik eşik, PKK terör örgütünün tüm unsurlarıyla silah bıraktığının ve kendisini tasfiye ettiğinin devletin güvenlik birimlerince tespit ve teyit edilmesidir.”
Bu ifade, demokratik hakların koşula bağlanması anlamına gelmektedir; haklar, koşulsuz bir siyasal eşitliğin sonucu olarak değil, güvenlik kriterlerinin tamamlanmasına bağlı bir süreç olarak sunulmaktadır. Böylece hak, bir lütuf (hatta ulufe) meselesine dönüşmektedir. Ulusal eşitlik bir anayasal ilke olarak değil, idari düzenlemeler çerçevesinde ve denetim mekanizmaları eşliğinde ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, sorunu siyasal olmaktan çıkarıp güvenlik parantezine hapsetmektedir
Burada asıl mesele, emperyalist çağda tekelci burjuvazinin, kendi iktidarını zayıflatacak bir demokratik dönüşümü neden gerçekleştirmeyeceğini anlamaktır. Ulusal eşitliğin tanınması, yalnızca Kürt halkının haklarını güvenceye almak anlamına gelmez; aynı zamanda merkezi devlet yapısının ideolojik temelini de dönüştürür. Bu dönüşüm ise milliyetçi hegemonyanın çözülmesi demektir. Oysa kriz koşullarında burjuvazinin başvurduğu temel araçlardan biri milliyetçiliktir. Toplumsal hoşnutsuzluğu sınıfsal zeminden ulusal zemine kaydırmak, iktidarın en işlevsel yöntemlerinden biridir.
Dolayısıyla bugün Kürt sorununun çözümsüzlüğü bir “irade eksikliği” değil, sınıfsal bir zorunluluktur. Egemen sınıflar açısından sorun, çözülmesi gereken bir adaletsizlik değil; yönetilmesi gereken bir istikrarsızlık başlığıdır. Komisyon raporunun gerçekte en öğretici sonucu hiçbir çözüm üretmemiş olmasıdır.
Bir kez daha görülmüştür ki tarihsel koşullar ve sınıfsal konumlanış değişmeden, siyasal söylemin değişmesi tek başına bir sonuç üretmez. Kürt sorununun demokratik çözümü, yalnızca bir barış protokolü ya da idari reform meselesi değildir; Türkiye’de demokratik devrimin tamamlanması meselesidir. Bu da ancak emekçi sınıfların ortak mücadelesiyle, ezilen ulusun haklarının koşulsuz tanınmasıyla ve devlet denilen sermaye kalkanının tasfiyesiyle mümkündür.
Buradan bakıldığında görülecektir ki mesele, yalnızca Kürt hareketi ile devlet arasındaki bir müzakere başlığı değildir. Sorun, Türkiye’deki siyasal rejimin niteliğiyle, sınıf karakteriyle ve emperyalist sistemle kurduğu bağlarla doğrudan ilişkilidir. Ulusal sorunun çözümü, soyut bir “barış iradesi”ne değil, somut bir demokratik dönüşüme bağlıdır. Demokratik dönüşüm ise mevcut sermaye iktidarının sınırlarını aşar.
Kürt sorunu sınıfsal bir sorundur
Bugün Türkiye kapitalizmi, tekelci sermaye gruplarıyla iç içe geçmiş bir devlet aygıtı üzerinden yönetilmektedir. Siyasal alan daraltılmış, kuvvetler ayrılığı fiilen ortadan kaldırılmış, “yargı bağımsızlığı” biçimsel boyutta bile kalmamış ve yerel yönetimler merkezi müdahalenin sürekli tehdidi altında tutulmuştur. Böyle bir rejim yapısında ulusal eşitliğin tanınması, yalnızca bir “yasal düzenleme” meselesi olamaz. Çünkü sorun hukuki boşluk değil, siyasal iradenin sınıfsal karakteridir.
Komisyon raporunda demokratikleşmeye yapılan atıfların soyut kalmasının nedeni de budur. İfade özgürlüğü, örgütlenme hakkı, yerel demokrasi gibi başlıklar metinde yer alsa da bunların “güvenlik”le ilişkilendirilmesi demokratik hak anlayışının tersyüz edilmesidir. Bilinir ki hak, koşula bağlandığı anda hak olmaktan çıkar. Ulusal eşitlik, güvenlik koşuluna tabi tutulamaz. Eğer bir halkın varlığı ve siyasal hakları silah bırakma şartına bağlanıyorsa, ortada eşitlik değil, egemen sınıfın çıkarlarını güvence altına alan yapısal bir bağımlılık ilişkisi vardır
Bir tartışma ve yanılgı bağlamında söylemek gerekirse; doğrudur, ulusal sorun, proletaryanın iktidarı olmaksızın da demokratik devrim çerçevesinde çözülebilir; ancak bunun için burjuvazinin ilerici bir rol oynayabilmesi gerekir. Emperyalist çağda bu koşul ortadan kalkmıştır. Bağımlı kapitalist ülkelerde burjuvazi, kendi zayıf konumunun ve emperyalist sistemle kurduğu ilişkilerin sonucu olarak demokratik genişlemeyi tehdit olarak görür. Ulusal hakların tanınması, onun gözünde yalnızca siyasal bir risk değil, sınıfsal bir çözülme ihtimalidir.
Bu nedenle Kürt sorununun çözümü, yalnızca Kürt halkının mücadelesine değil, Türkiye işçi sınıfının ve emekçi kesimlerinin demokrasi mücadelesine bağlıdır. Ulusal eşitlik ile sınıfsal özgürlük mücadelesi birbirinden koparıldığında, her iki alan da zayıflar. Ezilen ulusun hakları tanınmadan gerçek bir demokratik birlik kurulamaz; işçi sınıfının ortak mücadelesi yükselmeden de ulusal sorun kalıcı biçimde çözülemez.
Komisyon raporu, tam da bu sınıfsal gerçekliğin üzerini örtmektedir. Sorunu güvenlik çerçevesine indirgerken, sınıfsal zemini görünmez kılmaktadır. Oysa Kürt sorunu yalnızca kimlik meselesi değildir; aynı zamanda bölgesel eşitsizliklerin, zorunlu göçlerin, yoksulluğun ve siyasal dışlanmanın tarihidir. Ulusal baskı ile sınıfsal sömürü birbirini beslemiştir. Bu nedenle çözüm de ancak demokratikleşmenin maddi temelleriyle birlikte düşünülebilir.
Bugün gelinen noktada raporun işlevi, çözüm olarak yansıtılan olgunun sınırlarını çizmek olmuştur. Demokratik devrim perspektifinden bakıldığında, bu sınırlar egemen sınıfların ufkunu göstermektedir. Kürt sorunu bir kez daha güvenlik konseptine hapsedilmiş, demokratik haklar koşula bağlanmış ve siyasal eşitlik ertelenmiştir. Bu tablo, burjuva çözüm arayışlarının tarihsel tıkanıklığını bir kez daha gözler önüne sermektedir.
Emperyalist çağda demokratikleşmenin koşulu
Sınıfsal bakışın ısrarla altını çizdiği gibi gerçek demokratikleşme, ulusal eşitliğin koşulsuz tanınmasını; ulusal eşitlik ise demokratik devrimin tamamlanmasını gerektirir. Bu bağ koparıldığında, her rapor yeni bir umut gibi sunulur; fakat tarihsel gerçeklik değişmez. Sorunun adı konmadan çözüm olmaz; eşitlik tanınmadan birlik kurulmaz; mücadelenin devrimsel gerekleri yerine getirilmeden ulusal sorun çözülmez.
Sıkça dillendirilen entegrasyon meselesine gelince; ulusal sorunun çözümü ile rejimin sınıfsal karakteri arasında doğrudan bir ilişki vardır. Faşizmin açık biçimler alarak derinleştiği, siyasal alanın daraltıldığı, yargının yürütmeye bağımlı hale geldiği bir düzlemde “demokratik entegrasyondan” söz etmek nesnel olarak çelişkilidir. Çünkü entegrasyon, eşit haklara sahip yurttaşların gönüllü birliğini ifade eder; baskı rejimi ise itaat üretir. İtaat ile eşitlik aynı siyasal zeminde var olamaz.
Komisyon raporunda, silahların bırakılması, tasfiyenin tamamlanması ve devlet birimlerinin teyidi, demokratik adımların ön koşulu olarak sunulmaktadır. Marksist perspektiften bakıldığında, bu koşullandırmanın arkasında sınıfsal bir mantık vardır. Egemen sınıflar, demokratik genişlemeyi kendi denetimleri altında ve kontrollü biçimde gerçekleştirmek isterler. Demokratik hakların tanınması, ancak mevcut iktidar yapısını tehdit etmeyecek ölçüde kabul edilir. Bu nedenle ulusal haklar ya sembolik düzeyde bırakılır ya da idari çerçeveyle sınırlandırılır. Gerçek bir anayasal eşitlik ise sürekli ertelenir.
Emperyalist çağın bir diğer belirleyici özelliği de ulusal sorunların bölgesel ve küresel güç dengeleriyle iç içe geçmesidir. Ortadoğu’daki dönüşümler, Suriye’deki gelişmeler, büyük güçlerin rekabeti, Türkiye burjuvazisinin manevra alanını daraltmakta ve milliyetçi refleksleri güçlendirmektedir. Böyle bir konjonktürde egemen sınıfların ulusal eşitliği tanıması daha da zorlaşmaktadır. Çünkü dış politika hesapları, iç politikada sertleşmeyi beslemektedir.
Tam da bu nedenle demokratik devrim perspektifi, burjuvazinin sınırlarını aşan bir toplumsal dönüşümü gerektirir. İşçi sınıfının, emekçilerin, kadınların, gençlerin ve ezilen tüm kesimlerin ortak mücadelesi olmaksızın bu dönüşüm gerçekleşmez. Ulusal eşitlik mücadelesi ile demokrasi mücadelesi birleşmediği sürece, her iki alan da parçalı/eksik kalır.
Bugün yapılması gereken, sorunu hayali/karşılıksız beklentilerle değil, tarihsel materyalizmin yöntemsel gerekliliğiyle ele almaktır. Komisyon raporu, bir çözüm ufku sunmamaktadır; mevcut sınıfsal dengelerin sınırını göstermektedir. Bu sınır, tekelci kapitalizmin ve faşist devlet biçiminin sınırıdır. Bu sınır aşılmadan ulusal eşitlik inşa edilemez
Sonuç olarak Kürt sorunu, Türkiye’de demokratik devrimin tamamlanmamış olmasının en belirgin göstergesidir. Demokratik devrim tamamlanmadan ulusal sorun çözülemez; ulusal eşitlik sağlanmadan da gerçek bir demokratik rejim kurulamaz. Emperyalist çağda tekelci burjuvazinin bu dönüşümü gerçekleştirme kapasitesi yoktur. Bu nedenle çözüm, yukarıdan verilen sınırlı reformlarda değil, aşağıdan yükselen birleşik ve örgütlü bir mücadelede aranmalıdır. Bu mücadele olmadan ne özgürlük ne eşitlik ne de gerçek bir demokrasi mümkün olabilir.
Devrimci Hareket
26 Şubat 2026